У музеі гісторыі і культуры горада Оршы захоўваецца цікавы прадмет
Музей гісторыі і культуры горада Оршы распавядае пра далёкія і блізкія падзеі мінулага і чакае сваіх наведвальнікаў на абноўленай экспазіцыі. Але большая частка музейных прадметаў схавана ў сховішчах і толькі час ад часу пакідае сцены фондаў. Сёння раскажам пра адзін з іх.
У фондах установы культуры «Музейны комплекс гісторыі і культуры Аршаншчыны» захоўваецца цікавы прадмет. Гэта медаль «За працы па першай усеагульнай перапісцы насельніцтва 1897 г.». Медаль папоўніла фондовыя зборы ў 1999 годзе, была перададзена ў дар Уладзімірам Кузубавым.
Першая усеагульная перапіс насельніцтва, якая ахапіла тэрыторыю Расійскай імперыі (акрамя Вялікага княства Фінляндскага за межамі Гельсінкі), праводзілася 28 студзеня (9 лютага) 1897 года. У гэты дзень выпраўляліся папярэдне запоўненыя (у снежні 1896 – студзені 1897 г.) перапісныя лісты. Фактычна падрыхтоўчымі работамі па падрыхтоўцы перапісу кіраваў выдатны географ і статыст Пётр Пятровіч Семяноў-Тянь-Шанскі. З снежня 1875 года ён стаяў на чале Статыстычнага савета і ўсё больш пераконваўся, што «досыць дакладнае веданне ліку і складу насельніцтва… адлюстроўвае ступень развіцця навукі і грамадзянскіх поспехаў».
У працы па правядзенні перапісу ўдзельнічала каля 150 тысяч лікаў, якімі было запоўнена больш за 30 мільёнаў бланкаў. Як правіла, звесткі збіралі людзі, добра знаёмыя жыхарам. Яны набіраліся з народных настаўнікаў, асоб духоўнага званні, адстаўных ваенных чыноў, зямскіх дзеячаў.
Перапісныя лісты ўтрымлівалі наступныя пытанні: прозвішча, імя, імя па бацьку; адзнака аб фізічных недахопах; пол; узрост; кім з'яўляецца галоўнаму гаспадару і галоўнаму ў сваёй сям'і; стан у шлюбе; саслоўе; месца нараджэння; зарэгістраваны тут, а калі не тут, то дзе (для асоб, абавязковых да рэгістрацыі); дзе звычайна пражывае; адзнака аб адсутнасці і аб часовым пражыванні; веравызнанне; родная мова; граматнасць – умее чытаць, дзе навучаецца, навучаўся або закончыў курс адукацыі; занятак – галоўнае і другаснае.
Першыя часам жадаючых выступіць у ролі перапісчыкаў не хапала. 21 лістапада 1896 года па ўказу імператара Мікалая II зацверджана медаль для ўзнагароджання асоб, якія ўдзельнічалі ў правядзенні Першай усеагульнай перапісу насельніцтва ў якасці кіраўнікоў, непасрэдных выканаўцаў, а таксама асоб, бясплатна выконваўшых абавязкі лікаў, то ёсць усіх, хто спрыяў поспеху гэтага мерапрыемства. Пасля гэтага ў многіх губернях «прапановы паслуг пераўзыходзілі патрэбу».
Для атрымання ўзнагароды неабходна было перапісць не менш за 500 чалавек. Сярод яе ўладальнікаў быў і Антон Павлавіч Чэхаў, які кіраваў лікамі ў Серпухоўскім павеце Маскоўскай губерні.
На Санкт-Пецярбургскім Манетным двары было адчэкана 95 000 экзэмпляраў медалі «За працы па першай усеагульнай перапісу насельніцтва 1897 года» з цёмнага бронзы дыяметрам 29 мм. Аднак вядома некалькі відаў гэтай узнагароды і прыватнай адчэккі з светлай бронзы і нават срэбра дыяметрам 25-27 мм.
Носілі яе на грудзях на бела-лазурна-чырвонай стужцы. На ліцавой старонцы (аверсе) – выява вензеля імператара Мікалая II, акружаная двума лавровымі галінамі і ўвенчаная каронай Расійскай імперыі. Па акружнасці паміж бортам і вянком змешчана надпіс: «ПЕРШАЯ УСЕАГУЛЬНАЯ ПЕРЭПІСЬ НАСЕЛЬНІЦТВА». На адваротнай старонцы (рэверсе) – гарызантальная надпіс у 5 радкоў: «ЗА ТРУДЫ ПО ПЕРШАЙ УСЕАГУЛЬНАЙ ПЕРЭПІСІ НАСЕЛЬНІЦТВА 1897 г.».
Медалі прыватнай адчэккі некалькі адрозніваліся ад медаляў дзяржаўнай адчэккі кампазіцыяй малюнка і надпісаў.
Наступная перапіс насельніцтва планавалася на 1915 год, але не адбылася з-за пачатку Першай сусветнай вайны.
В. МОІСЕЕВА,
завядуючы музеем гісторыі і культуры г. Оршы.