Многа падзей, шмат перамен, мноства лёсаў уключыла гісторыя Оршы! Для захавання памяці пра мінулае для сучаснікаў і будучых пакаленняў быў створаны Музей гісторыі і культуры горада Оршы.

Пастанова Верховнага Савета БССР «Аб стварэнні Музея гісторыі і культуры горада Оршы» выйшла яшчэ ў 1984 годзе. Але працэс стварэння музея цягнуўся доўгі час – ніхто не мог адказаць на галоўнае пытанне: дзе размесціцца яго экспазіцыя? І толькі ў 1987 годзе гэта праблема была вырашана. Так, рашэннем гарадскога савета для краяведчага музея было выдзелена будынак былога штаба грамадзянскай абароны. Сімвалічна, што гэты будынак з'яўляецца часткай гісторыі нашага горада – помнікам грамадзянскага будаўніцтва канца XIX – пачатку XX ст. У першай палове XX стагоддзя ў будынку знаходзіўся жылы дом і невялікая галантерэя. У 1949 годзе было прыбудзена яшчэ адно будынак, у якім размяшчалася радыёузел горада. У 1987 годзе створана ініцыятыўная група. Кіраўнік яе на той момант быў оршанскі краявед, выкладчык гісторыі Ігар Ершоў.

Музей гісторыі і культуры горада Оршы – філіял Установы культуры «Музейны комплекс гісторыі і культуры Оршаншчыны» быў заснаваны 1 сакавіка 1989 года, а адкрыты для наведвальнікаў у снежні 1992 года. Экспазіцыя музея ўяўляла сабой паслядоўны агляд гістарычнага мінулага з акцэнтам на ключавыя падзеі рэгіёну, пачынаючы ад першабытна-агульнаснага ладу, заканчваючы другой паловай 80-х гадоў ХХ стагоддзя, дазваляючы прыадкрыць завесу часу і апынуцца на самых цікавых старонках гісторыі нашай малой радзімы.

На сённяшні дзень музей гатовы прыняць наведвальнікаў у новай экспазіцыі, якая парадуе не толькі насычанасцю аўтэнтычных прадметаў, але і шэрагам інтэрактыўных комплексаў, дзе наведвальнік зможа стаць і гледачом, і непасрэдным удзельнікам гістарычнага працэсу.

Каб лепш пазнаць Оршаншчыну, атрымаць асалоду ад яе цудоўнай прыроды, абавязкова трэба наведаць Левкі, дзе ў выдатным кутку на беразе Дняпра дзейнічае філіял Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы.

Пабыўшы ў гэтых месцах у камандзіроўцы, Янка Купала быў зачараваны прыгажосцю Оршанскага краю і вырашыў пабудаваць сабе дачу на маляўнічым беразе ракі недалёка ад вёскі Левкі.

Дачу ў Левках Янка Купала вельмі любіў. Ён прыязджаў сюды кожны год ранай вясной і заставаўся да позняй восені.

Дом Купалы адноўлены пасля вайны, побач у гаражы стаіць аўтамабіль паэта, у якім у чэрвені 1941 года спачатку прыбыў з гаручага Мінска ў Левкі, а праз некалькі дзён ужо выехаў у эвакуацыю ўглыб Расіі.

У філіяле «Левкі» праводзяцца святы паэзіі пры ўдзеле творчай інтэлігенцыі «Звіні, спявай, Купалаўская ліра!».

Да 100-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы ў Левках была адкрыта мемарыяльная экспазіцыя і пастаўлены помнік-скульптура «Осень паэта» (аўтар А. Анікейчык).

У 2008 годзе Орша стала цэнтрам правядзення Рэспубліканскага фестывалю кірмашу працоўнікаў сяла «Дожынкі – 2008». Самым галоўным і яркім момантам праграмы святочных падзей і ўсяго свята стала стварэнне і адкрыццё Оршанскай гарадской мастацкай галерэі В.А. Громыка, мастака, народнага мастака Беларусі, заслужанага дзеяча культуры Польшчы, паважанага акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, прафесара жывапісу, актыўнага ўдзельніка партызанскага руху, кавалера ордэнаў Айчыннай вайны I ступені, Чырвонай Зоркі, медаляў «За адвагу», «Партызану Айчыннай вайны» I ступені.

Асноўная мэта экспазіцыі галерэі – паказ багатага мастацкага спадчына Оршаншчыны, асэнсаванне традыцый і заканамернасцяў развіцця мастацкай культуры рэгіёну і Беларусі, майстэрства і таленту беларускіх мастакоў, што будзе спрыяць духоўнаму ўзбагачэнню грамадзян, іх прывязанню да нацыянальных і агульчалавечых каштоўнасцяў.

У Оршанскай гарадской мастацкай галерэі В.А. Громыка працуе Зала Віктара Громыка, пастаянная экспазіцыя, прысвечаная гісторыі будынка і дзейнасці ордэна іезуітов у Оршы, пастаянная экспазіцыя, прысвечаная мастацкай культуры Оршаншчыны, а таксама сістэматычна арганізуюцца зменныя мастацкія выставы. У Гасцінай мастацкай галерэі рэгулярна праводзяцца культурна-асветніцкія музейныя мерапрыемствы, а таксама гарадскія і рэгіянальныя святы.
Сучасны будынак былога калегіума іезуітов стаў не проста візітнай карткай, але і галоўным культурным цэнтрам грамадскага жыцця горада Оршы. Культурна-разважальныя праекты, зменныя выставы і пастаянная экспазіцыя мастацкай галерэі, адукацыйныя мерапрыемствы дзіцячай бібліятэкі, творчыя дзейнасці гарадскога дома рамёстваў дазваляюць арганізаваць вольны час насельніцтва і гасцей горада, а таксама спрыяюць культурнаму ўзбагачэнню грамадзян, іх прывязанню да нацыянальных і агульчалавечых каштоўнасцяў. Показчыкам прывабнасці адміністрацыйна-выставочнага цэнтра для гараджан з'яўляецца пастаянны паток наведвальнікаў, а таксама той факт, што маладыя жонаты горада ў дзень нараджэння новай сям'і з радасцю наведваюць цэнтр, імкнуцца зафіксаваць сябе ў адзін з галоўных дзён жыцця ў інтэр'ерах старога будынка.

"Орша - мой любы горад, мая спрадвечная маці..." — так пісаў пра свой родны горад вядомы беларускі пісьменнік Уладзімір Караткевіч.

І гэта ўзаемна. Орша не толькі памятае і любіць, але і ганарыцца сваім таленавітым земляком. У 1994 годзе ў Оршы быў створаны музей «Нашы знакамітыя землякі», адзін з раздзелаў экспазіцыі якога планавалася прысвяціць Уладзіміру Караткевічу. Але ў 1995 годзе паступіла прапанова ад Саюза пісьменнікаў Беларусі аб стварэнні ў Оршы менавіта музея В.С. Караткевіча. І ўжо ў верасні 1997 года музею знакамітых землякоў было дадзена назва «Оршанскі музей В.С. Караткевіча». У 2000 годзе да 70-годдзя з дня нараджэння пісьменніка было адкрыта будынак музея з невялікай экспазіцыяй толькі ў адным зале. А з лютага 2002 года музей гасцінна распахнуў дзверы для сваіх наведвальнікаў.

Экскурсія пачынаецца ўжо на падвесцы музея, бо ў гэтым будынку – помніку грамадзянскай архітэктуры канца ХІХ – пачатку ХХ ст. – з 1925 года размяшчалася радзільнае сховішча, у якім 26 лістапада 1930 года і з'явіўся на свет будучы пісьменнік.

У двух прасторных залах на першым паверсе будынка размясцілася музейная экспазіцыя пад агульнай назвай «Партрэт пісьменніка і чалавека».

Цэнтральную частку экспазіцыі першага зала займае творчая майстэрня пісьменніка – фрагмент кабінета яго мінскай кватэры. У 2005 годзе да 75-годдзя Караткевіча быў адкрыты другі зал, прысвечаны літаратурнай спадчыне нашага земляка. Тут пануе ўзвышаная і рамантычная атмасфера, бо па стылі свайго творчасці Уладзімір Караткевіч быў пісьменнікам-рамантыкам. Унутры экспазіцыі знаходзіцца навукова-даследчы цэнтр. Ён уключае навуковую бібліятэку, метадычныя матэрыялы, працоўнае месца даследчыка. Тут жа можна пачуць унікальныя запісы голасу самага пісьменніка, музычныя творы беларускіх выканаўцаў на яго вершы, паглядзець мастацкія фільмы па сцэнарыях Караткевіча. На другім паверсе музея знаходзіцца мастацкая галерэя.

Да пачатку 2012 года музей наведала больш за 100 тысяч чалавек.

Сёння ў экспазіцыі прадстаўлена каля 640 прадметаў. Самыя каштоўныя з іх – асабістыя рэчы пісьменніка, рукапісы яго твораў, малюнкі Караткевіча-мастацкага.

У архіве музея – цікавыя тэматычныя экскурсіі, музейныя заняткі, відэатэка фільмаў пра Караткевіча і фільмаў, знятых па яго сцэнарыях.

Музей актыўна ўдзельнічае ў міжнародных выстаўных праектах, супрацоўнічае з Японіяй, Польшай, Літвой, Украінай, Расіяй, Германіяй, Швецыяй. На базе музея адбыліся дзве Міжнародныя навуковыя канферэнцыі, прысвечаныя творчасці Уладзіміра Караткевіча.

Імя Сямёна Стэпанавача Шаврава, беларускага рэзца па дрэве, вядома ў нашым горадзе ўсім, хто хоць крыху цікавіцца мастацтвам і народным творчасцю. Знакаміты оршанскі самадайны рэзец па дрэве Сямён Шаврав – чалавек вялікага таленту. Гэта вызначэнне стала звыклой ацэнкай творчасці вельмі цікавага, яркага, шматграннага майстра…

Але вырабы для масавага азнаямлення могуць быць даступныя толькі ў музеі, бо кожны з іх з'яўляецца адзіным у прамым сэнсе гэтага слова.
І тады Сямён Шаврав для арганізацыі выстаў даруе гораду Оршы свой дом па вуліцы Красіна, 26. Так, Музей драўлянай скульптуры рэзца С.С. Шаврава – філіял Установы культуры «Музейны комплекс гісторыі і культуры Оршаншчыны» быў заснаваны пры жыцці майстра ў яго прыватным доме па рашэнню Оршанскага гарадскога Савета народных дэпутатаў і аддзела культуры Оршанскага гарадскога выканаўчага камітэта. Прайшло крыху часу, і 25 чэрвеня 1992 года музей прыняў першых сваіх наведвальнікаў. На тэрыторыі музея была пабудавана майстэрня. Менавіта тут Шаврав працягваў ствараць вобразы і перадаваць майстэрства сваім вучням.

Жыццёвы шлях С.С. Шаврава абарваўся 10 лютага 2000 года, аднак ён значны для гэтага выдатнага рэзца, народнага майстра Беларусі, у першую чаргу, не многімі пражытымі гадамі, а тымі вялікімі справамі, якія ён здолеў зрабіць.

Пачаткова музей налічваў 19 скульптур, перададзеных у дар аўтарам. З гэтых работ была створана экспазіцыя, якая дазволіла судзіць аб разнастайнасці жанравой тэматыкі твораў, аб наватарскім характары яго творчасці. Арганічна дапоўніла экспазіцыйную структуру другое будынак – будынак майстэрні з кабінетам рэзьбы па дрэве.

Сёння на тэрыторыі музея С.С. Шаврава, у цудоўным яблыневым садзе, размясцілася «Сказачная паляна» пад адкрытым небам. Тут, сярод казачных персанажаў, у ўтульнай беседцы супрацоўнікі музея арганізуюць чароўныя святы: будзь то вяселле або дзень нараджэння, або самы яркі Новы год у жыцці наведвальнікаў... Калі прыехаць у «правільны» сезон – можна пакаштаваць салодкія смачныя яблыкі з саду майстра Шаврава. Тут, далёка ад пылкіх дарог і гарадской мітусні, паслядоўнікі знакамітага рэзца па-ранейшаму навучаюць гэтаму тонкаму майстэрству вучняў, перадаючы бескаштоўны вопыт народнага майстра Беларусі С.С. Шаврава.

Оршанскі этнаграфічны музей «Мельніца» размясціўся ў будынку старой вадзяной млыны, якая была пабудавана ў 1902 годзе на сродкі гарадской улады на штучна створаным канале, што злучае рэкі Оршыцу і Дняпр. Оршанская млына з'яўляецца помнікам прамысловай архітэктуры. Трэба адзначыць, што гарадская млына была адной з самых вялікіх не толькі ў Оршанскім уездзе, але і ўвогуле ў Магілёўскай губерні, у склад якой у пачатку ХХ стагоддзя ўваходзіла Орша.

У 1991 годзе па праграме «Аднаўленне» пачалася рэканструкцыя будынка. Рэстаўрацыя помніка архітэктуры была паспяхова завершана да канца 1994 года, а 23 чэрвеня 1995 года ў ім адкрыліся Оршанскі этнаграфічны музей «Мельніца». Пастановаю Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 мая 2007 года № 578 будынку музея «Мельніца» прысвоены статус гістарычна-культурнай каштоўнасці катэгорыі «2», якая ўнесена ў Дзяржаўны спіс гістарычна-культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь. Да нашых дзён млына захавала асаблівасці прамысловай архітэктуры пачатку ХХ стагоддзя.

Музей размясціўся на трох паверхах, маючы два залы асноўнай экспазіцыі. У першай частцы экспазіцыі, якая носіць назву «Хлеб наш насушны», прадстаўлены экспанаты, якія раней выкарыстоўваліся сялянамі пры сеўных працах і ў працэсе жніва. Акрамя гэтага ў экспазіцыі прадстаўлены бытавальныя рэчы, якія могуць расказаць пра простыя будні беларускага сялянства: бочкі, узоры тавараў, якія сяляне вывозілі на базар. Тут жа можна азнаёміцца з макетам сялянскага дома, да якога прымацавана апісанне ўнутранай планіроўкі будынка.

Другая частка экспазіцыі – «Свет душы і таленту» размяшчаецца на другім паверсе. Тут наведвальнікаў чакае знаёмства з прадметамі рамяства XIX – пачатку ХХ стагоддзя, а таксама з прадметамі, якія прадстаўляюць духоўную культуру. У экспазіцыі можна ўбачыць велізарную колькасць вышываных рушнікаў, якія захапляюць сваімі ўзорамі і колерамі. Нязначную гістарычную каштоўнасць мае збор традыцыйных нацыянальных жаночых касцюмаў, якія беларускія сялянкі надзівалі па буднях і ў святы. Сярод вырабаў сучасных майстроў асабліва варта адзначыць іконы ручной працы, якія вырабіла оршанская мастачка В. Янкоўская.
У ніжняй частцы будынка знаходзіцца асобнае памяшканне для правядзення часовых выстаў.