Храмы і манастыры

Ільінская царква

(вул. Ільінская)

Ільінская царква – помнік архітэктуры псэўдарасійскага стылю. Былa пабудавана з дрэва ў 1460 г. на левым беразе Дняпра. Перабудавана ў канцы XIX ст. у камені. Храм крыжова-купа́льнай кампазіцыі з пяціграннай апсыдай і шатравой калокольняй над тамбурай. Фасады насычана дэкараваўаныя разнастайнымі філенкамі, карнізамі і аркамі‑какошнікамі. Інтэр'ер мае сіметрычную вытягнутую па падоўжнай восі канструкцыю: тамбуру, асноўны аб'ём, апсыду. Цэнтральная частка асноўнага аб'ёму завершана куполам. Тэрыторыя царквы абнесена каменным агароджам, куты якога ўмацаваны кантрафорсамі, дэкаратыўнымі вежкамі. Манументальныя вароты знаходзяцца з боку вуліцы Ільінскай. Царква – помнік архітэктуры псэўдарасійскага стылю.
У храме знаходзіцца ікона Оршанскай Божай Маці.

Комплекс былога іезуіцкага калегіума

(вул. Леніна, 6А)

Пабудаваны ў XVII ст. У склад комплексу ўваходзілі каменны касцёл і двухпавярховае будынак для калегіума (1690 г.), аднапаўярховае будынак бурсы і гаспадарчыя пабудовы. Да 90‑х гг. XX ст. захаваліся будынкі калегіума, бурсы, офіцыны, частка каменнай манастырскай сцяны. У пачатку XXI ст. знішчаны будынак офіцыны і сцяна.
Комплекс манастыра іезуіцкіх – помнік архітэктуры барока. Сцяны прарэзаны двума радкамі прамавугольных вокнаў. На адной з торцавых сцен ёсць аркавы ўваход, на іншай захаваліся пілёстры. Завяршае сцены корпуса шырокі карнізны пояс.

Аршанскі іезуіцкі калегіум – каталіцкае навучальнае ўстановы, якое дзейнічала ў Оршы ў 1612‑1820 гг. Яно спрыяла развіццю еўрапейскай сістэмы адукацыі ў Беларусі. Цэлая плеяда вядомых людзей выйшла з яго сцен: сярод іх паэт і актор Пётр Шумахер, заснавальнік ордэна іезуіцкіх у ЗША Францішак Дзеружынскі, міністр народнай адукацыі пры імператары Аляксандры I Пётр Заводаўскі і іншыя...

З 1839 г. па 1989 г. тут размяшчалася турма.

У перыяд 2007‑2008 гг. праводзілася маштабная рэканструкцыя захаваных корпусаў, і нанова адбудована вежа з гадзіннікамі. Праз 400 гадоў месца і значэнне калегіума для гараджан амаль аднавілі: у ім размешчаны дзіцячая гарадская бібліятэка імені В.С. Кароткевіча, Аршанская гарадская мастацкая галерэя В.А. Громыко, аддзел культуры гарадскога выканаўчага камітэта.

Кутэйскі мужчынскі Богаз’яўленскі манастыр

(вул. Ф. Скораны, 77)

Размешчаны на левым беразе Дняпра, каля месца ўладання ў яго ракі Кутэйкі. Пабудаваны ў XVII ст. Адзін з найбуйнейшых і вядомейшых сярэднявечных культурна‑асветніцкіх цэнтраў Беларусі. Было добра вядома сваёй тыпаграфіяй, якая ў XVII ст. стала цэнтрам беларускага кірылічнага кнігапячатання. З Кутэйскага манастыра ў Маскоўскую дзяржаву накіроўваліся лепшыя майстры: драўляныя разьбяры, гравёры, цеслі, каменшчыкі. У 1631 г. манахам манастыра з’явілася цудатворная ікона Аршанскай Божай Маці.

Храмы манастыра:

1. Свята‑Багаз’яўленскі сабор пабудаваны ў 1623‑1635 гг. Драўляная будынак царквы была ўзведзена на магутным каменным фундаменце. Пяцігалавае 40‑метравое ў вышыню храм абвітвала нізкая абходная пакрытая галерэя. Сабор складаўся з чатырох срубоў у выглядзе крыжова‑цэнтрычнай кампазіцыі. Тэсаныя сцены ўнутры храма былі размаляваны 38 шматфігурнымі кампазіцыямі. Славіўся шасціярусным разьбяным іконасьце. Сабор – велічнае творчасць беларускага драўлянага зодчыхтва. Спаліў у 1885 г. ад удару маланкі і больш не аднаўляўся.

2. Храм Уваскрэсеньня Праўеднага Лазара – пячэрны падзямны храм. Размяшчаўся пад Багаз’яўленскім саборам. Плошча — каля 11 кв. м. Меў крыжападобную форму з нізкім каменным сводам. У алтарнай частцы, на месцы престолу, стаяў нізкі драўляны крыж.

3. Свята‑Траіцкая (быўшая Свята‑Духоўская) царква была пабудавана ў XVII ст. як двухпавярховая каменная, «у стылі беларускага барока». Складаецца з трох аб’ёмаў, размешчаных па падоўжнай восі: прытавора (бабінца), у верхнім ярусе якога знаходзіцца звонніца; цэнтральнага, прамавугольнага ў плане; алтарнай пяціграннай часткі (апсіда). Да нашых дзён храм перажыў некалькі рэканструкцый. Сёння аднапаўярховая. З 1993 г. дзейная.

Кутэйскі Свята-Успенскі жаночы манастыр

(вул. Ільінская, 4)

Размяшчаўся на рацэ Кутэйцы недалёка ад мужчынскага манастыра. Был заснаваны ў 1630 г. Мела цудатворную ікону Казацкай Божай Маці. Знішчаны ў 40‑х гг. ХХ ст.
Храмы манастыра:

1. Успенне Прасвятае Багародзіцы. Драўляны. Спаліў у 1635 г. Праз 20 гадоў адноўлены ў камені ў стылі барока.

2. Пакрова Багародзіцы. Драўляны.

3. Саборны ў імя Сошэсця Святога Духа. Камяністы. Пабудаваны ў 1653 г.

4. Святога Мікалая. Камяністы.

У 1996 г. пачалося адраджэнне манастыра на тэрыторыі, што прылегала да Ільінскай царквы. У цяперашні час пабудаваны кляйнае будынак і Свята‑Успенскі храм, асвячоны ў 2006 г. У храме знаходзяцца іконы, вышытыя жыхаркай Оршы Янкоўскай В.А.

Манастыр Бенардынцаў

(вул. Камсамольская, 2)

Пабудаваны ў 1‑й палове XVII ст. на беразе ракі Оршыцы. У склад комплексу ўваходзілі каменны касцёл і двухпавярховае жылое будынак. Касцёл не захавіўся. Жылое будынак – помнік архітэктуры барока з элементамі ранняга класіцызму. Двухпавярховы Г‑падобны ў плане цэгляны корпус пакрыты вальмавой дахам. Сцены прарэзаны 2 радкамі прамавугольных вокнаў, апрацаваных належнікамі. На кутках будынка былі шырокія лапаткі. Завяршае сцены корпуса профіляваны карніз. У будынку знаходзіцца бальніца.

Карпус былога манастыра францысканцаў

(вул. Дамініканская, 4)

Пабудаваны ў 1‑й палове XVII ст. У склад комплексу ўваходзілі каменны касцёл і жылое будынак. Касцёл быў знішчаны ў 60‑х гг. ХХ ст.

Манастырскае будынак – помнік архітэктуры барока з элементамі ранняга класіцызму. Двухпавярховы Г‑падобны ў плане камяністы корпус пакрыты вальмавой дахам. Сцены прарэзаны 2 радкамі вокнаў, на другім паверсе яны лучкавыя, на першым – прамавугольныя. На торцавым фасадзе ёсць паўкруглая нішка, на кутках выступаюць кантрафорсы. Будынак перададзены ў уласнасць Віцебскай епархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы.

Касцёл Святога Іосіфа (дамініканскі манастыр)

(вул. Савецкая, 6)

Касцёл сьв. Іосіфа – адзінае будынак, які захоўваецца з манастырскага комплексу. Пабудаваны з цэглы ў пачатку XIX ст. на месцы былога драўлянага. Значна перабудаваны ў ХХ ст.

У архітэктуры касцёла адсочваюцца рысы класіцызму. Манументальны аб'ём вытягнут уздоўж вул. Савецкай і абярнут да яе бакавым фасадам. Галоўны фасад меў сіметрычную кампазіцыю. Ніжняя выступаючая частка плоскасці была падзелена 2 глыбокімі нішамі. Асіраванае рашэнне ўваходу падкрэслена паўкруглай фрамугай. Плоскасць сцяны на ўзроўні другога паверха прарэзана 3 лучкавымі вокнамі з падстаўкамі. Другі паверх аформлены як шырокі аттык, дэкараваны пілёстрамі і круглай дахавой акном. Фасад завяршаў трыкутны фронтон. Бокавыя фасады асноўнага аб'ёму былі дэкараваны неглыбокімі аркавымі нішамі. У канцы 1980‑х гг. касцёл перададзены каталікам. З 1991 г. знаходзіцца на рэстаўрацыі, адначасова прымаючы прыходзячых. У касцёле знаходзіцца фотакопія карціны першай Оршанскай бітвы.

Манастыр Базіліян

(Музейны пера., 12)

Размешчаны на правым беразе ракі Оршыцы. Пабудаваны ў 1758‑1774 гг. з каменя, ансамбль манастыра складаўся з царквы Апекі Маці Божай, прычапленага да яе манастырскага жылога корпуса і царквы сьв. Еўфімія.

Помнік архітэктуры барока з «элементамі ранняга класіцызму». Самы прыгожы архітэктурны ансамбль горада ацэньваўся мастацтвазнаўцамі як Оршанскі Нотр-Дам. Трохнафная крыжова‑купа́льная базыліка з паніжанымі бакавымі і высокімі папярэчнымі нефамі, двухвежавым галоўным фасадам – не захавалася. Засталося манастырскае будынак – Г‑падобны ў плане, двухпавярховае. Абодва паверсы маюць галерэйную сістэму планіроўкі. Сцены апрацаваны пілёстрамі і руставанымі лапаткамі. Першы і другі паверхі падзяляе гарызантальны пояс. Неапрацаваныя ўпрыгожваннямі вокнаў праёмы чаргуюцца з плоскімі нішамі, у паўднёва-ўсходняй частцы будынка захаваліся лесвіца і парадныя залы. Іншыя памяшканні прызначаліся для жытла і працы. З 1823 г. будынкі належалі мужчынскаму Пакроўскаму праваслаўнаму манастыру.

Пасля рэвалюцыі ў храме працаваў краяведчы музей.

Храм знішчаны ў 1969 г. Манастырскае будынак выкарыстоўвалася пад жыллё. Не знаходзіцца ў уласнасці епархіі, аднаўляецца як жаночы Свята‑Пакроўскі манастыр.

Манастыр Трынітарыйцаў

(вул. Камсамольская, 21)

Пабудаваны ў 1714 г.

Уключаў каменны касцёл і манастырскае будынак. Касцёл у 1832 г. пераасвячоны і перабудаваны ў праваслаўны Воскресенскі гарадскі сабор з узведзеннем 5 куполаў. У 30‑х гадах ХХ ст. быў пераабсталяваны пад авіяклуб. У часы Вялікай Айчыннай вайны часткова знішчаны. Канчаткова знішчаны ў 1960 г. Жылое будынак – помнік архітэктуры барока. Двухпавярховае Г‑падобнае ў плане цэглянае будынак пакрыта двухскатным дахам. Сцены прарэзаны 2 радкамі прамавугольных вокнаў, якія чаргуюцца на ўсходнім фасадзе з плоскімі нішамі. Паўночны торц будынка падпіраюць магутныя кантрафорсы. На першым паверсе ўсходняга і паўночнага фасадаў ёсць падваконная тяга. Завяршае сцены будынка шырокі карніз. Абодва паверсы маюць галерэйную сістэму планіроўкі.
У манастырскім будынку пасля рэстаўрацыі знаходзяцца зональны архіў і ЗАГС.

Саборны храм Раожджання Багародзіцы

(вул. Савецкая)

Размешчаны на беразе Оршыцы насупраць гарадзішча. Пабудаваны ў 1661 г. Перабудаваны ў камень у 1781 г. У 1843 г. паблізу была пабудавана каменная калокольня. У XIX ст. храм пераасвяцілі ў Нікольскі. Знішчаны ў 1960 г. У наш час узведзены на старых фундаментах у першапачатковым выглядзе па благаславенні мітарпаліта Філярэта, што сведчыць памятная таблічка ў сцяне храма. У храме вядзецца ўнутраная праца. Пачата выраб іконасьце ў майстэрні Кутэйскага манастыра.

Храм Раожджання Хрыста

(Прывакзальная плошча)

Размешчаны на прывакзальнай плошчы. Месца пад будаўніцтва было асвячана ў 1998 г. мітарпалітам Філярэтам. 22 мая 2000 г. адкрыты часова ў спецыяльна абсталяваным вагонах. Паблізу будуецца каменная царква.

Храм Пападобнага Леаніда Усьце‑Недумскага

(вул. Леніна, насупраць Галоўнага паштовага аддзялення)

Храм дзейнічае з 2003 г. Каменны. У дні правядзення Першага праваслаўнага фестывалю ў Оршы ў 2006 г. была ўрачыста адчынена і асвячана калокольня храма. Размаляваны вядомым оршанскім мастаком А. Марышэвым.